Ja, iemand met dementie kan nog wilsbekwaam zijn. Wilsbekwaamheid is geen alles-of-nietsbegrip en verdwijnt niet automatisch op het moment van een dementiediagnose. Of iemand wilsbekwaam is, hangt af van het stadium van de aandoening, het type beslissing en het moment waarop die beslissing wordt genomen.
Dementie tast het geheugen en het oordeelsvermogen geleidelijk aan, maar in de vroege fase zijn veel mensen nog prima in staat om weloverwogen keuzes te maken over hun eigen leven, zorg en financiën. De beoordeling vindt altijd per situatie en per beslissing plaats, niet in algemene zin.
In dit artikel worden de belangrijkste vragen rondom wilsbekwaamheid en dementie beantwoord, van wie de beoordeling doet tot hoe je een naaste juridisch en praktisch beschermt.
Wanneer verliest iemand met dementie de wilsbekwaamheid?
Iemand met dementie verliest de wilsbekwaamheid niet op een vast moment, maar geleidelijk naarmate de aandoening vordert. Er is geen wettelijke grens of diagnose die automatisch wilsonbekwaamheid inhoudt. Wilsbekwaamheid wordt beoordeeld op het moment dat een specifieke beslissing moet worden genomen.
In de vroege fase van dementie zijn mensen doorgaans nog goed in staat om eenvoudige tot middelmatig complexe beslissingen te nemen. Naarmate de cognitieve achteruitgang toeneemt, worden ook kleinere beslissingen moeilijker te overzien. De beoordeling kijkt altijd naar vier kernvragen:
- Begrijpt de persoon de informatie die nodig is voor de beslissing?
- Kan hij of zij de informatie lang genoeg vasthouden om een afweging te maken?
- Kan de persoon de gevolgen van de keuze overzien?
- Is de persoon in staat om een keuze te communiceren?
Als het antwoord op een of meer van deze vragen nee is, kan dat aanleiding zijn om de wilsbekwaamheid voor die specifieke beslissing in twijfel te trekken. Dit betekent niet dat de persoon voor alle andere beslissingen ook onbekwaam is.
Wie bepaalt of iemand met dementie wilsbekwaam is?
Een arts, meestal de huisarts of behandelend specialist, beoordeelt of iemand met dementie wilsbekwaam is voor een bepaalde beslissing. Dit is geen eenmalige keuring, maar een beoordeling die gekoppeld is aan een concrete situatie. Voor complexe of ingrijpende beslissingen kan een psychiater of geriater worden ingeschakeld.
In de zorgpraktijk wordt de beoordeling vaak uitgevoerd door de behandelend arts op het moment dat een beslissing urgent is, bijvoorbeeld over een medische behandeling of een verhuizing naar een verpleeghuis. Bij juridische of financiële beslissingen kan ook een notaris een rol spelen bij het vaststellen of iemand nog in staat is om rechtsgeldig te handelen.
Familie of mantelzorgers kunnen hun zorgen over de wilsbekwaamheid van een naaste kenbaar maken bij de arts, maar zij bepalen dit niet zelf. De uiteindelijke beoordeling ligt altijd bij een bevoegde professional.
Welke beslissingen kan iemand met dementie nog zelf nemen?
Iemand met dementie kan in het vroege stadium nog veel beslissingen zelf nemen, zolang hij of zij de aard en de gevolgen van die keuze begrijpt. Denk aan dagelijkse keuzes over eten, kleding, sociale contacten en vrijetijdsbesteding, maar ook aan lichtere juridische en financiële beslissingen.
Hoe ingrijpender een beslissing, hoe hoger de lat voor wilsbekwaamheid ligt. Een eenvoudige aankoop vraagt minder cognitief vermogen dan het opstellen van een testament of het machtigen van een gevolmachtigde. Voorbeelden van beslissingen die mensen met vroege dementie vaak nog zelf kunnen nemen:
- Dagelijkse leefstijlkeuzes, zoals wat te eten of wanneer te slapen
- Instemming met of weigering van eenvoudige medische behandelingen
- Kleine financiële beslissingen en dagelijkse uitgaven
- Het aanwijzen van een vertegenwoordiger via een volmacht of levenstestament
- Het vastleggen van wensen in een wilsverklaring, zolang dit tijdig gebeurt
Het is belangrijk om beslissingen die iemand zelf wil vastleggen zo vroeg mogelijk te nemen, terwijl de wilsbekwaamheid nog aanwezig is. Wachten vergroot het risico dat de persoon later niet meer rechtsgeldig kan handelen.
Wat is een wilsverklaring en wanneer moet je die opstellen?
Een wilsverklaring is een schriftelijk document waarin iemand vastlegt wat hij of zij wil als hij of zij later niet meer zelf beslissingen kan nemen. Bij dementie zijn de meest relevante vormen het levenstestament, de volmacht en de behandelingsweigering. De wilsverklaring heeft alleen rechtskracht als die is opgesteld terwijl de persoon nog wilsbekwaam was.
Het moment om een wilsverklaring op te stellen is zo vroeg mogelijk na de diagnose, of bij voorkeur al daarvoor. Zodra de cognitieve achteruitgang verder voortschrijdt, kan een notaris of arts oordelen dat de persoon niet meer in staat is om rechtsgeldig te handelen. Een wilsverklaring die te laat wordt opgesteld, kan ongeldig worden verklaard.
Een levenstestament is de meest uitgebreide vorm en kan onder andere bevatten: wie de financiën beheert, wie medische beslissingen neemt, en welke behandelingen wel of niet gewenst zijn. Dit document wordt vastgelegd bij een notaris en geregistreerd in het Centraal Levenstestamentenregister.
Wat gebeurt er als iemand met dementie wilsonbekwaam is verklaard?
Als iemand met dementie wilsonbekwaam wordt verklaard voor een bepaalde beslissing, neemt een wettelijk vertegenwoordiger die beslissing over. Wie dat is, hangt af van de situatie: als er een levenstestament is, treedt de daarin aangewezen gevolmachtigde op. Is er geen volmacht, dan wijst de rechter een curator, bewindvoerder of mentor aan.
Wilsonbekwaamheid heeft gevolgen op drie terreinen:
- Medisch: De vertegenwoordiger geeft toestemming voor behandelingen of weigert die namens de persoon, altijd in het belang van de betrokkene.
- Financieel: Een bewindvoerder beheert het vermogen en de inkomsten van de persoon en legt verantwoording af aan de kantonrechter.
- Persoonlijk: Een mentor neemt beslissingen over verzorging, verpleging en begeleiding als de persoon dit niet meer zelf kan.
Het is belangrijk om te weten dat wilsonbekwaamheid niet betekent dat iemand geen rechten meer heeft. De vertegenwoordiger is verplicht de wensen en het welzijn van de persoon centraal te stellen, ook als die persoon zelf niet meer kan communiceren.
Hoe bescherm je een dementerende naaste juridisch en praktisch?
Een dementerende naaste bescherm je het best door vroeg te handelen: zorg dat juridische documenten op orde zijn terwijl de persoon nog wilsbekwaam is, en tref praktische maatregelen die de veiligheid en zelfstandigheid zo lang mogelijk ondersteunen. Wachten vergroot de kans dat belangrijke keuzes later niet meer door de persoon zelf kunnen worden gemaakt.
Op juridisch vlak zijn de belangrijkste stappen:
- Stel een levenstestament en volmacht op via een notaris
- Leg behandelwensen vast in een wilsverklaring of behandelingsweigering
- Informeer de huisarts en zorgverleners over de afspraken en de aangewezen vertegenwoordiger
- Overweeg bewindvoering of mentorschap als er geen volmacht is en de situatie verslechtert
Op praktisch vlak draait het om het creëren van een veilige thuissituatie die thuis wonen met zorgbehoefte zo lang mogelijk mogelijk maakt. Denk aan aanpassingen in huis, een duidelijke dagstructuur, en hulpmiddelen die snel alarm kunnen slaan bij nood. Thuiswonende ouderen met dementie lopen een verhoogd risico op valincidenten en kunnen in een noodsituatie terechtkomen waarbij zij zelf niet meer om hulp kunnen vragen.
Hoe Nederlandse Senioren Alarmering helpt bij veilig thuis wonen met dementie
Naast juridische bescherming is praktische veiligheid een van de grootste zorgen voor families van thuiswonende ouderen met dementie. Nederlandse Senioren Alarmering biedt persoonlijke alarmering die aansluit op precies die behoefte.
- Automatische valdetectie: Het apparaat herkent een val en slaat zelfstandig alarm, ook als de drager dat zelf niet meer kan.
- GPS-locatiebepaling: Bij een alarmmelding wordt de exacte locatie direct doorgestuurd, zowel binnenshuis als buitenshuis.
- Geen smartphone of wifi nodig: Het apparaat werkt via een ingebouwde simkaart en is direct gebruiksklaar na een korte oplaadsessie.
- Landelijke opvolging: Als niemand uit het persoonlijke netwerk bereikbaar is, stuurt de professionele meldkamer hulp ter plaatse, overal in Nederland.
- 24/7 beschikbaarheid: Dag en nacht staat een professioneel team klaar om te reageren op elke melding.
Voor families die zorgen voor een dementerende naaste biedt dit systeem gemoedsrust: de persoon is beschermd, ook op momenten dat mantelzorgers er niet bij kunnen zijn. Wil je weten welk apparaat het beste past bij de situatie van jouw naaste? Neem contact op en ontvang persoonlijk advies.
